Uzaktan Anlaşmalı Boşanma Nasıl Olur?

Uzaktan anlaşmalı boşanma nasıl olur? sorusu, hem teknolojinin yargı süreçlerine entegrasyonu hem de klasik anlaşmalı boşanma şartlarının değişip değişmediği açısından önemlidir. Dijitalleşme sayesinde artık dava açma, tebligat ve duruşmaların bir kısmı elektronik ortamda yürütülebilmekte, ancak bu durum Türk Medeni Kanunu’ndaki (TMK m.166/3) anlaşmalı boşanma şartlarını ortadan kaldırmamaktadır. Diğer yandan, HMK m.149 ile getirilen “ses ve görüntü nakliyle duruşma” imkânı, eşlerin mahkeme salonunda fiilen bulunmadan, hâkimin karşısına online olarak çıkmasına olanak tanımaktadır. Bu yazıda, uzaktan anlaşmalı boşanmanın hukuki dayanaklarını, hangi durumlarda mümkün olabileceğini, sürecin adımlarını, Yargıtay’ın özellikle üzerinde durduğu noktaları ve uygulamada sık yapılan hataları ayrıntılı biçimde ele alacağız. Böylece uzaktan anlaşmalı boşanmayı düşünen kişiler, hem haklarını hem de teknik–hukuki sınırları daha net görebilecektir.

Anlaşmalı Boşanma Nedir?

Anlaşmalı boşanma, TMK m.166/3’te düzenlenen ve temel olarak üç ana şartın birlikte sağlanmasını gerektiren bir boşanma türüdür. İlk şart, evliliğin en az bir yıl sürmüş olmasıdır. Bu süre, resmi nikâh tarihinden itibaren hesaplanır ve mahkeme, dava açıldığı tarihte bu sürenin dolup dolmadığını kendiliğinden gözetir. İkinci şart, tarafların boşanmanın tüm sonuçlarında anlaşmış olmasıdır. Bu anlaşma; velayet, kişisel ilişki düzeni, nafakalar (yoksulluk nafakası, iştirak nafakası), tazminatlar (maddi–manevi tazminat) ve mümkünse mal rejiminden doğan talepleri kapsayan bir protokol ile somutlaştırılır.

Üçüncü ve en kritik şart ise, tarafların bu iradelerini bizzat hâkim huzurunda açıklamalarıdır. “İrade beyanı”, kişinin mahkeme önünde serbestçe konuşarak boşanmayı ve protokolde yazan hususları kabul ettiğini ifade etmesi demektir. Hâkim, tarafları ayrı ayrı veya birlikte dinleyerek protokolün baskı, tehdit, aldatma altında imzalanmadığından emin olmaya çalışır. Anlaşmalı boşanma, bu denetimin ardından hâkimin evlilik birliğinin temelinden sarsıldığı kanaatine varması ile karara bağlanır. Dolayısıyla anlaşmalı boşanma, tarafların sadece “anlaştık” demesiyle değil, mahkemenin bu anlaşmayı uygun bulmasıyla tamamlanabilen bir süreçtir.

Uzaktan Anlaşmalı Boşanma Nedir?

Uzaktan anlaşmalı boşanma, ayrı bir dava türü olmayıp, klasik anlaşmalı boşanma davasına HMK m.149 kapsamında ses ve görüntü nakliyle katılım imkânını ifade eder. Yani, dosyada açılan dava yine anlaşmalı boşanma davasıdır; sadece eşlerin duruşmaya katılma biçimi değişmiştir. HMK m.149, tarafların rızası ve mahkemenin kararı ile duruşmanın güvenli bir teknik altyapı üzerinden online yapılabilmesine izin verir. Böylece hâkim, tarafların beyanını eşzamanlı olarak dinleyebilir, kimlik kontrolü yapabilir, mimik ve beden dilini gözlemleyebilir.

Bu noktada önemli olan, “uzaktan” ifadesinin, rastgele bir görüntülü aramayı değil, mahkemenin resmi sistemleri üzerinden yapılan online duruşmayı anlatmasıdır. UYAP entegrasyonlu görüntülü duruşma sistemleri veya mahkemenin kullandığı güvenli yazılımlar üzerinden bağlanıldığında, fiilen salonda bulunmayan taraf, hukuken “duruşmada hazır” sayılabilir. Böylece yurt dışında yaşayan, farklı şehirde bulunan veya sağlık–iş koşulları nedeniyle mahkemeye gitmesi zor olan kişiler, hâkim huzuruna dijital ortamda çıkabilir. Ancak tüm bu süreçte TMK m.166/3’te aranan irade açıklaması, aynı anda ve hâkim denetiminde gerçekleşmek zorundadır; bu ilke uzaktan anlaşmalı boşanmada da değişmez.

Uzaktan Anlaşmalı Boşanma Ne Zaman Mümkündür?

Uzaktan anlaşmalı boşanma, her dosyada kendiliğinden uygulanan bir yöntem değildir. Öncelikle, klasik anlaşmalı boşanmanın tüm maddi şartlarının sağlanmış olması gerekir: evlilik süresinin dolmuş olması, anlaşmalı boşanma protokolünün hazırlanması ve tarafların protokoldeki tüm maddelerde uzlaşmış olması gibi. Bunun yanında, uzaktan duruşma yapılabilmesi için tarafların rızası yanında, mahkemenin de bu yöntemi uygun bulması gerekir. Uygulamada taraf vekilleri duruşma öncesinde veya dava dilekçesinde, “HMK m.149 uyarınca ses ve görüntü nakli yoluyla duruşmaya katılmak istiyoruz” yönünde talepte bulunabilmektedir.

Mahkeme, teknik altyapının uygun olup olmadığını, tarafların gerçekten online bağlantı kurabilecek durumda bulunup bulunmadığını, dosyanın niteliğini ve özellikle çocuklarla ilgili taleplerin varlığını değerlendirir. Bazı hâkimler, örneğin çocuk velayeti, yüksek tazminat talebi veya taraflar arasında bariz bir güç dengesizliği olduğunu düşündüğünde, fiziksel duruşmayı tercih edebilmektedir. Bu durumda taraflar, uzaktan boşanma yerine, klasik yöntemle mahkemeye bizzat gitmek zorunda kalabilir. Kısacası “Türkiye’de uzaktan anlaşmalı boşanma mümkündür” cümlesi genel olarak doğru olmakla birlikte, somut dosyada son sözü söyleyecek olan makam hâkimdir ve her dava için ayrı değerlendirme yapılır.

Uzaktan Anlaşmalı Boşanma Sürecinin İşleyişi

Uzaktan anlaşmalı boşanma süreci, esasen klasik anlaşmalı boşanma adımlarını takip eder; yalnızca duruşmanın icra şekli farklıdır. Önce, eşlerden en az biri veya avukatları aracılığıyla Aile Mahkemesi’nde anlaşmalı boşanma davası açılır. Dava dilekçesi ve anlaşmalı boşanma protokolü mahkemeye sunulur. Protokolde; velayet, nafaka, tazminat ve mal paylaşımına ilişkin tüm hususların açık, anlaşılır ve uygulanabilir şekilde düzenlenmiş olması gerekir. Mahkeme; ön inceleme sırasında, eksik belge olup olmadığını, yetki ve görev yönünden bir sorun bulunup bulunmadığını kontrol eder.

Uzaktan duruşma talebi kabul edilirse, taraflara duruşma günü ve saati bildirilir; ayrıca bağlantı için kullanılacak sistem ve teknik bilgiler iletilir. Duruşma günü geldiğinde sistem üzerinden oturum açılır, hâkim tarafların kimliklerini kontrol eder ve irade beyanlarını alır. Aşağıdaki tablo, klasik ve uzaktan anlaşmalı boşanma duruşmalarını özetler:

Duruşma sonunda hâkim, tarafların beyanlarını protokolle birlikte değerlendirir; protokolde gerektiğinde küçük değişiklikler önerebilir. Taraflar bu değişiklikleri kabul ederse, tutanağa geçirilir ve karar verilir. Tüm bu süreçte, duruşmanın kayıt altına alınması ve tutanağa doğru şekilde yansıması uzaktan anlaşmalı boşanmanın en kritik unsurlarındandır.

Cep Telefonundan Yapılan Görüntülü Arama Neden Yeterli Değil?

Uygulamada sık karşılaşılan sorunlardan biri, mahkeme salonunda bulunmayan eşin, duruşma sırasında bir yakınının cep telefonundan görüntülü aramayla bağlanması ve bunun “uzaktan duruşma” sanılmasıdır. Yargıtay’ın 2021 tarihli bir kararında, yurtdışında bulunan eşin bu şekilde telefonla görüntülü aranarak beyanının alınması, usule aykırı bulunmuş ve karar bozulmuştur. Yargıtay, anlaşmalı boşanmada hem protokolün bizzat eşler tarafından imzalanmasını hem de tarafların hâkim tarafından doğrudan ve bizzat dinlenmesini zorunlu görmektedir.

Basit bir cep telefonu görüşmesi, HMK m.149’un aradığı standartları karşılamaz. Çünkü:

• Bağlantı güvenliği ve kayıt altına alınması mahkeme sistemi kadar kontrol edilebilir değildir.
• Hâkimin kimlik doğrulaması ve ortam üzerindeki kontrolü zayıflar.
• Bağlantının üçüncü kişilerce yönlendirilmediğinden emin olmak güçleşir.

Bu nedenle, duruşma sırasında “telefonla görüntülü konuşma yaptık, uzaktan boşandık” düşüncesi yanlıştır ve kararı bozma riskini beraberinde getirir. Uzaktan anlaşmalı boşanma için mutlaka mahkemenin resmi ses–görüntü altyapısı kullanılmalı, hâkim duruşmayı bizzat yönetmeli ve tüm beyanlar tutanağa eksiksiz geçirilmelidir. Aksi hâlde, taraflar boşandıklarını zannederken, dosya temyizde bozulabilir ve süreç başa dönebilir.

Hakimin Rolü ve Denetimi

Anlaşmalı boşanma davalarında hâkimin görevi, yalnızca tarafların getirdiği protokolü onaylamak değildir. Hâkim; tarafların gerçekten boşanmak isteyip istemediğini, protokol maddelerini anlayıp anlamadığını ve herhangi bir baskı altında kalmadan bu hükümlere razı olup olmadığını araştırmak zorundadır. Bu denetim, uzaktan anlaşmalı boşanmada da aynı yoğunlukta yapılmalıdır. Online duruşmada hâkim, kamera aracılığıyla da olsa tarafların yüz ifadelerini, tereddütlerini, sorulara verdikleri cevapları dikkatle takip eder.

Hakimin tipik soruları arasında; “Boşanmak istiyor musunuz?”, “Protokolde yazan velayet, nafaka, tazminat hükümlerini kabul ediyor musunuz?”, “Herhangi bir baskı altında imzalamadınız değil mi?” gibi basit ama kritik sorular yer alır. Uzaktan duruşmada da bu sorular yöneltilir ve cevaplar tutanağa yazılır. Hâkim, cevaplarda çelişki veya tereddüt görürse, protokolde değişiklik isteyebilir ya da anlaşmalı boşanmayı uygun bulmayıp davanın çekişmeli boşanmaya dönüşmesine yol açabilir. Dolayısıyla, uzaktan anlaşmalı boşanma, protokolü ekrana yükleyip onay almaktan ibaret değil; hâkimin yerinde ve etkin irade denetimi yaptığı bir yargılama faaliyetidir.

Uzaktan Anlaşmalı Boşanmanın Avantajları ve Sınırlamaları

Uzaktan anlaşmalı boşanma, doğru kullanıldığında taraflara önemli avantajlar sağlar. Öncelikle, zaman ve mekân tasarrufu söz konusudur. Farklı şehirlerde yaşayan veya yurtdışında bulunan eşler, seyahat masrafı ve zaman kaybı yaşamadan hâkim karşısına çıkabilir. Özellikle iş yoğunluğu yüksek olan kişiler için tek bir online duruşmayla sürecin tamamlanabilmesi ciddi bir kolaylık sağlar. Ayrıca taraflar, fiziki mahkeme ortamından çekinen veya birbirini görmek istemeyen durumdaysa, uzaktan duruşma daha az gergin bir atmosfer yaratabilir.

Bununla birlikte, her dosya için uzaktan anlaşmalı boşanmanın ideal çözüm olduğunu söylemek doğru olmaz. Öncelikle, dijital altyapı ve internet erişimi her zaman yeterli olmayabilir; bağlantı sorunları duruşmanın sağlıklı yürütülmesini engelleyebilir. İkinci olarak, taraflar arasında ciddi güven problemi varsa veya velayet, yüksek tazminat gibi hassas konular söz konusuysa, hâkim yüz yüze duruşmayı daha sağlıklı bulabilir. Son olarak, HMK m.149 kapsamındaki ses–görüntü nakli kararı mahkemenin takdirindedir; tarafların “uzaktan boşanmak istiyoruz” talebi, hâkimi buna zorlamaz. Özetle, uzaktan anlaşmalı boşanma, doğru dosyada doğru şekilde uygulandığında faydalı bir araçtır; ancak her dava için otomatik bir hak veya zorunlu prosedür değildir.

Türkiye’de Uzaktan Boşanma ve Dijitalleşen Yargı Süreçleri

Türkiye’de son yıllarda yargı süreçleri önemli ölçüde dijitalleşmiştir. UYAP (Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi) üzerinden dava açma, e-tebligat, dosya görüntüleme ve dilekçe gönderme imkânları, avukatlar ve taraflar için büyük kolaylık sağlamaktadır. Boşanma davalarında da bu dijital olanaklar aktif şekilde kullanılmaktadır. Taraflar veya avukatları, dava dilekçesini, birleşen davaları, delil listesini ve anlaşmalı boşanma protokolünü elektronik ortamda mahkemeye sunabilir. Bu durum, özellikle büyük şehirlerdeki yoğunluğu azaltmakta ve bürokratik yükü hafifletmektedir.

Ancak unutulmamalıdır ki, dijital başvuru ve takip imkânları, anlaşmalı boşanmanın temelini oluşturan hâkim huzurunda irade beyanı şartını ortadan kaldırmaz. Duruşma ister klasik salonda ister uzaktan yapılsın, hâkim tarafları bizzat dinlemeden ve irade denetimini yapmadan karar veremez. Özellikle çocukların üstün yararını ilgilendiren konularda hâkim, tarafların yüzünü görmeyi, soru sorup cevap almayı ve gerekirse ek açıklama istemeyi tercih eder. Bu nedenle, Türkiye’de uzaktan boşanma ve online duruşma uygulamaları, klasik yargı ilkeleriyle uyumlu olacak şekilde, sınırlı ve kontrollü biçimde uygulanmaktadır. Uzaktan anlaşmalı boşanma düşünen kişilerin, hem teknik imkânları hem de hukuki şartları bir aile hukuku uzmanı ile değerlendirmesi, ileride telafisi güç hata ve hak kayıplarını önlemek açısından önem taşır.

Çalışma alanlarından boşanma hukuku hakkında daha detaylı bilgi için web sitemizi ziyaret edebilirsiniz. 

Sıkça Sorulan Sorular