Trafik Kazasında Maddi Tazminat Kimden İstenir?

Trafik kazası, en az bir motorlu aracın karıştığı ve bir kimsenin bedensel zarara uğramasına veya üçüncü kişilerin malvarlığında zarar doğmasına neden olan olaydır. Bu olay sonucunda açılan maddi tazminat davası, zarar görenin malvarlığında meydana gelen eksilmeyi gidermeyi amaçlayan, haksız fiil ve tehlike sorumluluğuna dayalı bir tazminat davasıdır. Hukuki dayanak, başta Türk Borçlar Kanunu’nda haksız fiil sorumluluğuna ilişkin hükümler ile Karayolları Trafik Kanunu’ndaki işleten ve sigortacının sorumluluğu hükümleridir.

Bu tür davalarda temel ilke, zararın ve sorumluların belirlenmesi, zarar ile fiil arasındaki illiyet bağının kurulması ve kusur durumunun ortaya konulmasıdır. Zarar gören, kural olarak tüm zararının karşılanmasını talep eder; ancak bu zarar hangi kalemlerden oluşuyorsa (tedavi giderleri, cenaze giderleri, gelir kaybı, araç hasarı, değer kaybı vb.) bunların ayrı ayrı gösterilmesi ve belgelenmesi beklenir. Yargılama sürecinde bilirkişi incelemeleri, kusur raporları, sağlık ve aktüerya raporları ile kazaya ilişkin kolluk tutanakları önemli rol oynar.

Trafik kazası nedeniyle açılan maddi tazminat davaları, hem bedensel zararları (ölüm, yaralanma, sakatlanma) hem de malvarlığı zararlarını (araç hasarı, değer kaybı, iş kaybı) kapsayabilir. Davacı, çoğu zaman birden fazla kişiye (sürücü, araç sahibi, işleten, sigorta şirketi, gerekiyorsa Güvence Hesabı veya işveren) karşı müteselsil sorumluluk esasına göre dava açar. Bu nedenle “Trafik kazasında maddi tazminat kimden istenir?” sorusu, hem sorumluluk hukukunu hem de sigorta hukukunu birlikte değerlendirmeyi gerektirir.

Trafik Kazasında Maddi Tazminat Kimden İstenir?

“Trafik Kazasında Maddi Tazminat Kimden İstenir?” sorusunun yanıtı tek bir kişiye işaret etmez; aksine bir sorumlular zinciri söz konusudur. Kazanın meydana gelmesinde kusurlu olan sürücü, araç maliki, fiilen aracı işleten ve ondan ekonomik fayda sağlayan işleten, aracın zorunlu trafik sigortasını yapan sigorta şirketi ve bazı hallerde Güvence Hesabı, hatta kazanın bir işin ifası sırasında meydana gelmesi halinde işveren, talebin yöneltilebileceği başlıca kişilerdir.

Genel ilke olarak:

• Kusurlu sürücü, TBK anlamında haksız fiil sorumlusu olarak zarar görene karşı sorumludur.
• Araç sahibi ve işleten, tehlike sorumluluğu çerçevesinde, kusuru olmasa dahi, araçtan doğan zararlardan sorumlu tutulabilir.
• Zorunlu trafik sigortacısı, poliçede yazılı limitler dahilinde, işletenin sorumluluğunu üstlenir ve zarar gören, sigortacıya karşı doğrudan dava açabilir.
• Araç sigortasız ise veya sigortacının sorumluluğu belli nedenlerle devreye girmiyorsa, şartları varsa Güvence Hesabı devreye girerek üçüncü kişilerin zararlarını karşılar.

Dolayısıyla bir trafik kazasında maddi tazminat talebi, çoğu zaman birden fazla kişiye birlikte yöneltilir. Yargıtay uygulamasında, zarar görenin, sürücü, işleten ve sigortacıya birlikte başvurması ve davasını bu şekilde kurgulaması, ileride doğabilecek tahsilat sorunlarının ve zamanaşımı tartışmalarının önüne geçmek açısından önemle vurgulanmaktadır. Yanlış veya eksik taraf seçimi, ileride yeni dava açma zorunluluğu doğurarak ciddi hak kayıplarına yol açabilmektedir.

Sürücü, Araç Sahibi ve İşletenin Sorumluluğu

Trafik kazası bakımından sürücü sorumluluğu, kusura dayalı bir haksız fiil sorumluluğudur. Sürücü, karayolları trafik mevzuatına, hız sınırlarına, geçiş üstünlüğü kurallarına ve dikkat–özen yükümlülüğüne aykırı davranarak kazaya sebebiyet verirse, doğan zararlardan kusuru oranında sorumlu tutulur. Bununla birlikte Karayolları Trafik Kanunu’ndaki düzenleme gereği, zarara uğrayan üçüncü kişiye karşı çoğu zaman sürücünün kusur oranına göre değil, müteselsil sorumluluk ilkesi çerçevesinde işleten ve sigortacı ile birlikte sorumluluk doğar.

Araç sahibi, her zaman “işleten” olmayabilir. İşleten; aracın ekonomik yararını sağlayan, fiilen aracı işleten, ondan menfaat elde eden kişi olarak tanımlanır. Örneğin uzun süreli kiralama, leasing veya şirket aracı uygulamalarında, ruhsat sahibi ile fiili işleten farklı olabilir. Yargıtay, işletenin belirlenmesinde sadece ruhsat kaydına değil, fiili hâkimiyet ve ekonomik fayda kriterlerine de bakmaktadır. İşleten ve araç sahibi aynı kişi ise, bu kişi hem mülkiyet sahibi hem de işleten sıfatıyla sorumlu tutulur.

Aşağıdaki tabloda, temel sorumluluk ilişkisi özetlenebilir:

Bu çerçevede zarar gören; sürücüye, araç sahibine ve işletene birlikte veya bunlardan herhangi birine karşı dava açabilir. Ancak uygulamada, tahsil kabiliyeti ve zamanaşımı risklerini azaltmak için çoğunlukla tamamına yönelik dava açılması, Yargıtay içtihadında da güvenli yol olarak öne çıkmaktadır.

Zorunlu Trafik Sigortası ve Sigorta Şirketine Karşı Tazminat Talebi

Trafik kazalarında maddi tazminat taleplerinde en önemli muhataplardan biri zorunlu mali sorumluluk sigortası kapsamındaki sigorta şirketidir. Karayolları Trafik Kanunu ve zorunlu trafik sigortası genel şartları uyarınca sigortacı, işletenin üçüncü kişilere karşı olan sorumluluğunu poliçe limitleri dahilinde üstlenir. Bu sayede zarar gören, dilerse sigorta şirketine doğrudan başvurabilir veya doğrudan dava açabilir.

Sigorta şirketinin sorumluluğunun sınırları şu şekilde özetlenebilir:

• Sigortacı, sadece poliçe kapsamındaki zararlar yönünden sorumludur. Poliçe limitini aşan kısım için işleten ve sürücü bizzat sorumlu olmaya devam eder.
• Zorunlu trafik sigortası temel olarak bedensel zararlar ve malvarlığı zararlarını karşılar; ancak manevi tazminat, poliçede açıkça teminat altına alınmadıkça sigortanın sorumluluğuna dahil edilmez.
• Sigortacı, üçüncü kişilere karşı sorumludur. Araçta tam kusurlu sürücü veya işletenin kendisi zarar görmüşse, bu kişiler üçüncü kişi sayılmadığından, kendi zararları için sigortacıya başvuramazlar; ancak araçta yolcu olan diğer kişiler üçüncü kişi kabul edilir.
• Sigortacının sorumluluğunu doğuran olayın, geçerli bir poliçe süresi içerisinde, karayolunda meydana gelmiş trafik kazası olması gerekir. Sigorta poliçesinde teminat dışı haller veya istisnalar varsa, bunlar sınırlı olarak dikkate alınır ve dar yorumlanır.

Uygulamada, sigorta şirketine karşı açılan davalarda usuli ve teknik hatalar önemlidir. Yanlış poliçe, yanlış sigorta şirketi, temerrüt ihtarının eksikliği, uzman raporlarının dosyaya kazandırılmaması gibi hatalar, davanın reddine veya kısmen kabulüne yol açabilmektedir. Yargıtay, sigorta şirketinin sorumluluğu değerlendirilirken poliçe limitlerinin gözetilmesini, rücu ilişkilerinin açıkça belirtilmesini ve zarar kalemlerinin ayrıntılı biçimde ortaya konmasını zorunlu görmektedir.

Güvence Hesabı, İşveren ve Diğer Sorumlulara Karşı Açılabilecek Davalar

Bazı durumlarda trafik kazasında maddi tazminat talebinin yöneltilebileceği ek sorumlular da gündeme gelir. Bunların başında Güvence Hesabı gelir. Zorunlu trafik sigortası hiç yapılmamış veya geçersiz ise, sigorta şirketi tespit edilemiyorsa, poliçeyi düzenleyen sigortacı iflas etmişse ya da çalınmış araçla kazaya sebebiyet verilmişse, belirli şartların varlığı halinde Güvence Hesabı, üçüncü kişilerin uğradığı beden ve destekten yoksun kalma zararlarını karşılar. Burada da temel kriter, zarar görenin üçüncü kişi olmasıdır.

Trafik kazasının, bir kimsenin işini veya görevini yerine getirdiği sırada meydana gelmesi halinde, işverenin sorumluluğu da söz konusu olabilir. Örneğin şirket aracıyla görevlendirilmiş bir çalışanın karıştığı kazada, işveren TBK’daki adam çalıştıranın sorumluluğu hükümleri çerçevesinde sorumlu tutulabilir. Bu durumda zarar gören, sürücü ve işletenle birlikte işverene karşı da talepte bulunabilir. İşverenin zorunlu trafik sigortası dışında ayrıca işveren mali sorumluluk sigortası gibi teminatları varsa, bunlar da devreye girebilir.

Bunların yanında:

• Araç üzerinde intifa hakkı sahibi olanlar,
• Aracı fiilen kullanan ve ekonomik yarar sağlayan kiracı veya leasing şirketi,
• Birden fazla aracın karıştığı zincirleme kazalarda diğer araçların işleten ve sürücüleri,

da somut olayın özelliklerine göre sorumluluk halkasına dahil edilebilir. Yargıtay, özellikle zincirleme kazalarda kusur oranlarının doğru tespiti, her aracın işleteni ve sigortacısının ayrı ayrı belirlenmesi ve taleplerin buna göre yöneltilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Bu nedenle, “maddi tazminat kimden istenir?” sorusu her dosya özelinde, bu ek sorumlular dikkate alınarak ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Trafik Kazasında Talep Edilebilecek Maddi Tazminat Türleri

Trafik kazası sonucunda istenebilecek maddi tazminat türleri, zararın niteliğine göre değişir. Genel olarak zararlar, bedensel zararlar ve malvarlığı zararları şeklinde iki ana başlıkta ele alınır. Bedensel zararlar; ölüm, yaralanma, sakatlanma gibi sonuçlara bağlı olarak doğan maddi kayıpları kapsar. Malvarlığı zararları ise araç hasarı, değer kaybı, eşya zararları ve kaza nedeniyle ortaya çıkan diğer ekonomik kayıpları içerir.

Bedensel zararlar bakımından talep edilebilecek başlıca maddi tazminat kalemleri şunlardır:

• Tedavi giderleri (hastane, ilaç, protez, rehabilitasyon vb.)
• Geçici iş göremezlik tazminatı (iyileşme sürecinde çalışamama nedeniyle gelir kaybı)
• Sürekli iş göremezlik tazminatı (kalıcı sakatlık, meslekte veya çalışma gücünde azalma)
• Ekonomik geleceğin sarsılması nedeniyle doğan zararlar

Ölüm halinde ise:

• Cenaze ve defin giderleri,
• Ölenden destek gören yakınların destekten yoksun kalma tazminatı,
• Başkaca zorunlu giderler,

maddi tazminat kapsamında talep edilir. Destekten yoksun kalma hesabı, aktüeryal esaslara göre, ölenin yaşı, gelir düzeyi, destek süresi gibi kriterlerle belirlenir.

Malvarlığı zararlarında ise:

• Araçta meydana gelen onarım bedeli veya pert halinde aracın piyasa değeri,
• Onarım sonrası oluşan araç değer kaybı,
• Kullanım mahrumiyeti ve çekici, otopark vb. yan giderler,

talep konusu edilir. Yargıtay, özellikle değer kaybı tazminatı hesabında, aracın yaşı, kilometresi, hasar görmekten önceki durumu gibi kriterlerin dikkate alınması gerektiğini vurgulamaktadır. Bu tazminat kalemlerinin hangilerinin sigorta teminatına girdiği, hangilerinin doğrudan sürücü/işleten aleyhine talep edileceği ise ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Yargıtay’ın Maddi Tazminat Davalarında Dikkat Ettiği Başlıca Kriterler

Yargıtay, trafik kazası nedeniyle açılan maddi tazminat davalarında bazı kritik kriterleri özellikle öne çıkarmaktadır. Bunların başında kusur oranlarının doğru tespiti gelir. Kusur raporlarında çelişki, yetersiz inceleme veya hatalı değerlendirme olması halinde, Yargıtay kararları çoğunlukla bozulmakta ve yeniden bilirkişi incelemesi istenmektedir. Özellikle karayolu kavramı, tali–asli kusur ayrımı, hız sınırı, alkollü araç kullanma ve geçiş üstünlüğü ihlalleri, kusur tespitinde belirleyici unsurlar olarak kabul edilmektedir.

Bir diğer önemli kriter, işleten ve sigortacının belirlenmesidir. Yargıtay, işletenin sadece ruhsat sahibi olmadığını, fiili ve ekonomik hâkimiyet kriterlerinin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini sürekli vurgular. Böylece, kiralama veya hizmet ilişkisi içeren dosyalarda, asıl işletenin kim olduğu titizlikle araştırılır. Sigorta şirketinin sorumluluğu değerlendirilirken, poliçe geçerliliği, teminat limitleri, teminat dışı haller ve üçüncü kişi kavramı üzerinde durulur.

Ayrıca Yargıtay;

• Aktüeryal hesaplamaların güncel ve doğru teknik esaslara göre yapılmasını,
• SGK tarafından karşılanan giderlerin, tazminat hesabından usulüne uygun mahsup edilmesini,
• Zarar görenin kusurunun (örneğin emniyet kemeri takmama, kavşaklarda dikkat yükümlülüğüne aykırılık vb.) tazminattan hakkaniyete uygun bir indirim sebebi olup olmadığını,
• Zamanaşımı sürelerinin doğru uygulanmasını,

özellikle denetler. Mahkemelerin yetersiz araştırma veya yetersiz gerekçeyle hüküm kurmaları halinde, Yargıtay sıkça bozma yoluna gitmektedir. Bu nedenle, trafik kazası tazminat dosyalarında delillerin eksiksiz toplanması, uzman bilirkişi raporları alınması ve hukuki nitelendirmenin doğru yapılması büyük önem taşır.

Uygulamada Sık Yapılan Hatalar ve Hak Kayıpları

Trafik kazasında maddi tazminat sürecinde, uygulamada sık yapılan hatalar, doğrudan hak kaybına veya eksik tazminata yol açmaktadır. En sık karşılaşılan hatalardan biri, davayı yanlış veya eksik kişilere yöneltmektir. Örneğin yalnızca sürücüye dava açılması, işleten ve sigortacının davaya dahil edilmemesi, ileride tahsilat ve zamanaşımı açısından ciddi riskler doğurur. Yargıtay, zarar görenin, sürücü, işleten ve sigortacıyı birlikte dava etmesinin hukuki güvenlik açısından daha isabetli olduğunu vurgulamaktadır.

Bir diğer yaygın hata, sigorta şirketinin sorumluluk sınırının yanlış anlaşılmasıdır. Zarar görenler çoğu zaman sigorta şirketinin tüm zararları karşılamak zorunda olduğunu zannetse de, sigorta şirketi sadece poliçe limitiyle ve poliçe kapsamındaki zararlarla sınırlı sorumludur. Buna ek olarak, manevi tazminatın sigorta tarafından karşılanacağı yönündeki kanaat de sıklıkla hatalıdır; poliçede açık hüküm olmadıkça manevi tazminat sigorta kapsamına girmez.

Uygulamada sık yapılan diğer hatalar şu şekilde özetlenebilir:

• Zamanaşımı sürelerinin göz ardı edilmesi; özellikle ceza davası süreciyle birlikte uzayan dosyalarda, zamanaşımı hesabının yanlış yapılması.
• Eksik delil ile dava açılması; kusur raporu, aktüerya raporu, sağlık raporu, tedavi gideri faturaları gibi belgelerin toplanmaması.
• SGK tarafından karşılanan tedavi ve gelir giderlerinin tazminat hesabında yanlış veya hiç dikkate alınmaması.
• Araç değer kaybı talep edilirken, aracın yaşı, kilometresi, hasar geçmişi gibi kriterlere uygun bilimsel hesaplama yapılmaması.
• Mahkemeden, tazminat hesaplamasında kullanılacak para birimi, faiz başlangıç tarihi ve faiz türü hakkında açık talepte bulunulmaması.

Bu tür hatalar, hem dava sonucunda alınacak tazminat miktarını azaltmakta, hem de bazı durumlarda davanın tamamen reddine neden olabilmektedir. Bu nedenle, “Trafik Kazasında Maddi Tazminat Kimden İstenir?” sorusunun yanında, nasıl, ne zaman, hangi delillerle ve hangi kalemler üzerinden isteneceği sorularının da doğru cevaplanması gerekir.

Trafik Kazasında Maddi Tazminat Davasında Mahkeme, Zamanaşımı ve İspat

Trafik kazası nedeniyle açılan maddi tazminat davalarında görevli mahkeme kural olarak Asliye Hukuk Mahkemesidir. Ancak sigorta şirketine karşı doğrudan açılan tazminat davalarında, sigorta hukuku hükümleri de dikkate alınarak yine Asliye Hukuk Mahkemeleri görevli kabul edilir. Yetki bakımından ise, kazanın meydana geldiği yer mahkemesi, davalılardan herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesi ve sigorta şirketinin merkez veya şube yerindeki mahkemeler seçimlik yetkili mahkemeler olarak karşımıza çıkar.

Zamanaşımı bakımından, Karayolları Trafik Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu hükümleri birlikte değerlendirilir. Genel kural; zarar görenin zararı ve sorumluyu öğrendiği tarihten itibaren iki yıl ve her hâlde olay tarihinden itibaren on yıllık zamanaşımıdır. Ancak fiil aynı zamanda cezayı gerektiren bir suç teşkil ediyorsa ve bu suç için öngörülen ceza zamanaşımı daha uzun ise, bu süre tazminat davası bakımından da uygulanır. Bu nedenle ceza davası süreci, zamanaşımı hesabında kritik öneme sahiptir.

İspat yükü açısından, zarar gören; zararı, kusuru (veya tehlike sorumluluğunu doğuran olguları), illiyet bağını ve talep ettiği tazminat kalemlerini ispatla yükümlüdür. Kusur ve illiyet bağı çoğu zaman bilirkişi raporları, keşif, tanık beyanları ve trafik kaza tespit tutanakları ile ortaya konur. Bedensel zararlar bakımından sağlık raporları, maluliyet oranını gösteren raporlar, aktüerya hesaplamaları; malvarlığı zararlarında ise eksper raporları, onarım faturaları, ekspertiz ve değer kaybı raporları önem taşır.

Sonuç itibarıyla, trafik kazasında maddi tazminat talep edilirken doğru sorumluların hedeflenmesi, zamanaşımı sürelerinin titizlikle takip edilmesi, delillerin eksiksiz toplanması ve Yargıtay içtihatlarında belirlenen kriterlerin gözetilmesi gerekir. Bu unsurlar, hem tazminatın tam ve eksiksiz alınmasını, hem de ileride telafisi güç hak kayıplarının önlenmesini sağlayan temel hukuki güvencelerdir.

Daha detaylı bilgi için Mersin Trafik Kazası Avukatı Olarak web sitemizi ziyaret edebilirsiniz.